Dydaktyka historii


Wydarzenia z życia Oddziału i PTH
Treść statutu Polskiego Towarzystwa Historycznego
Informacje o aktualnych władzach Oddziału
Historia Oddziału Łódzkiego PTH
Sprawozdanie z działalności OŁ PTH za lata 2000-2003
Biogramy Członków Honorowych PTH z Łodzi
Wzór deklaracji członkowskiej Oddziału Łódzkiego PTH
Informacje o odczytach historycznych i zebraniach
Informacje o olimpiadach i konkursach organizowanych przez PTH
Informacje o publikacjach Oddziału Łódzkiego PTH
Informacje dotyczące Rocznika Łódzkiego
Artykuły i materiały dla studentów i nauczycieli związane z dydaktyką historii
Koła terenowe działające w ramach Oddziału Łódzkiego PTH
Galeria zdjęć dokumentujących działalność OŁ PTH
Adresy wybranych stron internetowych przydatnych historykom
Kontakt z Zarządem Oddziału Łódzkiego PTH
Krzysztof W. Mucha


Działalność grup rekonstrukcji historycznych a wybrane metody aktywizujące w kształceniu historycznym młodzieży wykorzystujące uczenie przez doświadczenie i przeżywanie.

       Grupy rekonstrukcji historycznych na zachodzie Europy i w Stanach Zjednoczonych mają już stosunkowo długą tradycję, na gruncie polskim są zaś zjawiskiem stosunkowo nowym. Szczególnie w ostatnich latach- grupy powyższe dynamicznie się rozwijają i pozyskują nowych członków i sympatyków. Ich funkcjonowanie i dokonywane przezeń rekonstrukcje wydarzeń historycznych w ważny sposób poszerzają ofertę edukacyjną, skierowaną do uczniów poszczególnych poziomów i rodzajów szkolnictwa. Prezentują one w interesujący, atrakcyjny i nie sztampowy sposób elementy przeszłości, fragmenty spuścizny narodowej, jak również dziejów powszechnych. Funkcjonowanie tego typu zespołów zapaleńców jest jak najbardziej przydatna, stanowi wzór do naśladowania i może skutecznie zachęcać do aktywnych form spędzaniu wolnego czasu. Wszystkie te cechy sprawiają, że grupy rekonstrukcji historycznych można wykorzystywać w szeroko pojętej edukacji historycznej społeczeństwa, zaś ich działalność wychodzi także naprzeciw wymogom zreformowanego polskiego szkolnictwa.
       Jedną z najważniejszych cech nowej, zreformowanej polskiej szkoły jest nauczanie zintegrowane, ukazujące uczniom świat całościowo a nie poprzez fragmentaryczna wiedzę przedmiotową, oraz takie nauczanie, które lepiej przygotowuje ucznia do funkcjonowania w otaczającym go świecie. Powyższe podejście w nauczaniu nazywamy holistycznym z języka greckiego holos - znaczy cały. Uczeń poznaje otaczającą go rzeczywistość przez pryzmat wzajemnie przenikającej się wiedzy, zjawisk, poprzez przeżywanie i odbiór środowiska, i społeczności, w której żyje.
       Szczególnie w szkole podstawowej, jak również i w dużej mierze w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych odchodzi się od sztywnego podziału na akademickie dyscypliny naukowe. Praktycznym wyrazem zmian jest nauczanie zintegrowane w klasach I- III szkoły podstawowej (dawne nauczanie początkowe) oraz nauczanie blokowe w klasach IV- VI. W powyższych klasach nie maj już historii, wiedzy o społeczeństwie, biologii, geografii, muzyki, plastyki; przedmioty te zostały zastąpione historią i społeczeństwem, przyrodą, czy sztuką. Pewne przedmioty w ogóle nie występują w sześcioletniej szkole podstawowej i przeniesiono je do gimnazjum np. fizyka, chemia. Samodzielnie pozostały najistotniejsze w początkowej edukacji dziecka: język polski, matematyka, informatyka, czy języki obce.
       Również i w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych modnym w dobrym tego słowa znaczeniu staje się holizm. Na tym poziomie edukacji znajduje on swój wyraz w stosowaniu przez nauczycieli integracji międzyprzedmiotowej i w realizacji ścieżek edukacyjnych, te ostatnie, co należy przypomnieć-pojawiają się już w szkole podstawowej.
       Według aktualnie obowiązującej podstawy programowej kształcenia ogólnego, która jest punktem wyjścia do pisania programów nauczania i podręczników oraz innych materiałów i pomocy dydaktycznych do nauczania historii; w szkole uczniowie powinni kształcić umiejętności wykorzystywania zdobytej wiedzy, aby w ten sposób lepiej przygotować się do pracy w warunkach współczesnego świata. Nauczyciele zobowiązani są do tworzenia podopiecznym warunków do nabywania następujących umiejętności zwanych umiejętnościami kluczowymi: 1. planowania, organizowania i oceniania własnej nauki, przyjmowania za nią coraz większej odpowiedzialności, 2. skutecznego porozumiewania się w różnych sytuacjach, prezentacji własnego punktu widzenia i uwzględniania poglądów innych ludzi, poprawnego posługiwania się językiem ojczystym, przygotowania do publicznych wystąpień, 3. efektywnego współdziałania w zespole i pracy w grupie, budowania więzi międzyludzkich, podejmowania indywidualnych i grupowych decyzji, skutecznego działania na gruncie zachowania obowiązujących norm, 4. rozwiązywania problemów w sposób twórczy, 5. poszukiwania, porządkowania i wykorzystywania informacji z różnych źródeł oraz efektywnego posługiwania się technologią informacyjną, 6. odnoszenia do praktyki zdobytej wiedzy oraz tworzenia potrzebnych doświadczeń i nawyków, 7. rozwijania sprawności umysłowych oraz osobistych zainteresowań, 8. przyswajania sobie metod i technik negocjacyjnego rozwiązywania konfliktów i problemów społecznych.
       Jak widać z powyższego zmiany wprowadzone przez reformę oświaty spowodowały, że nadrzędnym celem działań edukacyjnych szkoły stał się wszechstronny rozwój ucznia. Ma to polegać na harmonijnym realizowaniu przez nauczycieli zadań w zakresie nauczania, kształcenia umiejętności i wychowania. Zadania powyższe mają służyć rozwojowi osobowości ucznia w a szczególności tworzeniu w jego świadomości zintegrowanego systemu wiedzy, umiejętności i postaw.
       Reforma szkolnictwa i nowe spojrzenie na rolę ucznia i nauczyciela w procesie dydaktycznym, jak również zapisane w podstawie programowej umiejętności kluczowe spowodowały wzrost zainteresowania nowymi metodami uczenia się tzw. metodami aktywizującymi proces uczenia. Pozwalają one uczniom uczyć się poprzez odkrywanie, praktykę, swobodna pracę indywidualna i grupową, swobodne decydowanie o współdziałaniu i wzajemnej pomocy, samokontrolę, możliwość eksperymentu indywidualnego i w małych grupach, analizę doświadczeń w kręgu rówieśników w oparciu o osobistą dokumentację z uczenia się, sprawdzania i realizację własnych badań, wspólne eksponowanie wartościowych osiągnięć, czy wreszcie twórcze metody uczenia się. Oprócz wyżej wymienionych zalet Metody aktywizujące są to sposoby pracy, które pomagają uczniom: 1. pogłębić zainteresowanie wspólna sprawą, 2. przyswoić bez trudu nową wiedzę, 3. rozwinąć własne pomysły i idee, 4. dyskutować i spierać się na różne tematy, 5. podjąć działania i prace na rzecz szkoły.
       Za stosowaniem metod aktywizujących przemawiają również badania, które mówią, iż uczeń zapamiętuje zaledwie 10 % tego, co czyta, 20 % tego, co słyszy, 30 % tego, co widzi, połowę tego, co słyszy i widzi, 70% tego, co sam mówi i aż 90 % tego, co sam wykona. Powyższe dane tym bardziej podkreślają, iż należy aktywnie angażować uczniów w procesie dydaktycznym. Tym samy uczeń staje się podmiotem działań pedagoga oraz sam staje się w pełni świadomym i aktywnym współuczestnikiem i współtwórcą lekcji.
       Nauczyciel pracujący metodami aktywizującymi odchodzi od swojej dotychczasowej roli nauczyciela -eksperta w kierunku: doradcy-, który jest do dyspozycji, gdy uczniowie maja problemy z rozwiązaniem trudnego zadania lub czegoś nie rozumieją, a także wtedy, gdy są niepewni; animatora-, który inicjuje metody i objaśnienia i ich znaczenie dla procesu uczenia się, przedstawia cel uczenia się i przygotowuje materiał do pracy; obserwatora i słuchacza, który obserwuje uczniów przy pracy i dzieli się z nimi obserwacjami; uczestnika procesu dydaktycznego, który nie musi być doskonały i jest przykładem osoby, która uczy się przez całe życie; partnera-, który jest gotowy modyfikować przygotowana wcześniej lekcję z w zależności od sytuacji w klasie.
       Istnieje wiele metod aktywizujących, dal celów dzisiejszego spotkania istotnymi do poznania wydają się przede zaliczane do gier dydaktycznych: drama (wchodzenie w role), inscenizacja oraz symulacja. Metody powyższe, których istotą jest personifikacja doświadczenia zaliczyć możemy do metod waloryzacyjnych, czyli eksponujących wartości w tym do metod ekspresyjnych. Poza dramą, którą stosuje się zasadniczo w gimnazjum i szkole średnie, dwie pozostałe możemy stosować z powodzeniem od szkoły podstawowej począwszy a skończywszy na szkole ponadgimnazjalnej.
       Grupy rekonstrukcji historycznych nawiązują do powyższych metod i w dużej mierze w sposobie działania i prezentacji opierają się na zasadach i regułach przypisanych wymienionym metodom aktywizującym proces uczenia. Poprzez swoją działalność- włączanie do prac młodzieży szkolnej, jak również jej udział w przygotowaniach i w samych już prezentacjach -dają młodzieży - podobnie jak i w wypadku metod aktywizujących - możliwość przyswajania wiedzy historycznej w sposób nieszablonowy i atrakcyjny opierając się przy tym i wykorzystując jej zaangażowanie, współudział oraz emocje.
       Drama, jest metodą, która służy rozumieniu i interpretacji wydarzeń historycznych, tekstów źródłowych, literackich. Metoda powyższa ma zastosowanie w praktycznym ćwiczeniu umiejętności społecznych, takich jak: negocjowanie, podejmowanie decyzji komunikowanie się. Metoda rozwija sprawności umysłowe uczniów oraz indywidualne ich zainteresowania. Uczniowie uczą się przez doświadczenie i przeżywanie. Pomocna jest także w pracy wychowawczej nauczyciela. Nie jest metodą inscenizacyjną, w której role zostały uprzednio napisane, rozdane i wyuczone. Jest to działanie w sytuacji fikcyjnej, której podstawą jest miejsce, czas, przestrzeń oraz konflikt. W metodzie tej liczy się bieżące przeżycie i doświadczenie, tym głębsze im głębszy jest konflikt. Konflikt tworzy i wywołuje nauczyciel, który może być również współuczestnikiem dramy.
       Przed rozpoczęciem ćwiczeń nauczyciel określa role i odpowiednio wespół z uczniami przygotowuje salę. Następnie wprowadza uczniów w sytuację, wyznacza odgrywającym poszczególne role a obserwatorom instrukcje. Po inscenizacji następuje jej omówienie, przy czym w jego trakcie należy się koncentrować na celu ćwiczenia, nie zaś na tym, w jakim stopniu poszczególnym aktorom udało się wejść i rolę.
       Do mocnych stron metody należy zaliczyć to, iż pomaga w zrozumieniu motywacji różnych zachowań, przygotowuje do pełnienia różnych ról w życiu, pobudza ruchowo i teatralnie, pomaga odkryć siebie, obowiązują w niej zasady pracy w grupie, wymaga dobrej znajomości klasy lub zespołu oraz wymaga czasu i dużej wiedzy animatora. Do minusów można zaliczyć fakt, iż niewłaściwe jej przygotowanie może spłycić interpretację wydarzeń, mogą wystąpić trudności i „otworzeniem” się poszczególnych uczestników, jest to metoda czasochłonna, najlepiej pracuje się nią w niedużych grupach, może również sprawiać trudności w panowaniu nad emocjami i powodować trudności w koncentracji uwagi.
       Prowadzenie zajęć metoda dramy wymaga przestrzegania pewnych zasad. Temat powinien być interesujący dla uczniów a zarazem inspirujący ich do aktywnych i kreatywnych działań. Przy podejmowaniu pracy metodą należy na wstępie ćwiczyć koncentracje zmysłów, co umożliwia pełniejsze zaangażowanie się w trakcie lekcji. W trakcie przygotowań nauczyciel powinien je uważnie śledzić i kontrolować, zadawać pytania, udzielać wyjaśnień. Finał prac w postaci odegranych scenek może odbyć się po uprzednim upewnieniu się, że wszyscy uczestnicy są dobrze przygotowani. Należy również zwracać uwagę, aby w toku przygotowań i podczas samej inscenizacji w klasie panowała dyscyplina.
       Kolejną aktywizującą metodą wartą przybliżenia jest inscenizacja. Możemy ją stosować w sytuacjach wymagających rozwiązania problemu w twórczy sposób. Składa się zasadniczo z dwóch części: inscenizacji (przedstawienia) i dyskusji nad nią. Doskonale nadaje się ona do prezentacji wydarzeń, faktów i problemów z historii podczas lekcji historii. Metoda ta pozwala na poznawania samego siebie, rozwija umiejętności ruchowe i teatralne, uczy obserwowania, wnioskowania, współdziałania w grupie rówieśniczej. W jej trakcie mogą się pojawić również pewne trudności np. z „wejściem” w rolę, mogą się również pojawić konflikty wśród uczniów. Metoda wymaga sporego nakładu pracy i starannych przygotowań od nauczyciela i uczniów. Nie można jej improwizować i czynić „z marszu”.
       Nauczyciel wciela się w rolę inscenizatora, przygotowuje scenariusz zawierający opis zdarzenia, charakterystykę postaci występujących w zdarzeniu, przebieg wydarzeń, dialogi i czas inscenizacji. Pedagog dokonuje wyboru uczniów biorących udział. Może to uczynić na trzy sposoby: sam wybrać, wylosować, lub obsadzić role ochotnikami. Aktorzy musza mieć czas do przygotowania. Uczniowie nie biorący udziału w inscenizacji spełniają rolę obserwatorów, czynią notatki dotyczące faktów, przyczyn, zachowań, funkcjonujących zasad w tym zdarzeniu. Po inscenizacji przeprowadza się dyskusję. Obserwatorzy przedstawiają swoje odczucia, wrażenia, wymieniają poglądy, opinie, poszukują wspólnych rozwiązań.
       Kolejną metodą jest symulacja. Przy jej pomocy kształcimy umiejętności planowania, organizowania i oceniania własnej nauki, efektywnego współdziałania w grupie, budowania więzi międzyludzkich, jak również podejmowania indywidualnych i grupowych decyzji oraz rozwiązywania problemów w sposób twórczy, czy stosowania zdobytej wiedzy w praktyce.
       Jest to metoda, dzięki której uczniowie uczestnicząc w symulowanym wydarzeniu, odgrywają jednak role autentycznych bohaterów. Jej cechą charakterystyczną jest to, iż uczniowie pracują nad kwestią mającą wyraźny związek z rzeczywistością lub wydarzeniem historycznym. Metoda ta daje możliwość swobodnej interpretacji roli przez ucznia nie mającego napisanego tekstu, który powinien wygłosić w odpowiednim momencie. Uczeń zna natomiast realia, w których rozgrywa się symulowane wydarzenie. W symulacji można wypróbować różne zachowania i różne rozwiązania problemów. W efekcie można podjąć nowe decyzje i przyjąć nowe rozwiązania np. (historia alternatywna). Praca z zastosowaniem tej metody wymaga od młodzieży dużej aktywności, znajomości symulowanej sytuacji a także wyobraźni.
       Symulacja składa się z trzech części: organizacyjnej na przygotowanie się do odegrania roli i na zorganizowania miejsca w klasie np. 10 minut, części właściwej na symulację np. 20 minut i zamykającego omówienia 10 minut. Omówienie symulacji jest bardzo istotne a jej obserwatorzy winni zwracać uwagę m.in. na sposoby argumentacji, próby i sposoby rozwiązania konfliktu, indywidualne i grupowe odczucia i wrażenia.
       Z prezentowanego powyżej -nowego podejścia do nauczania wynika, iż grupy rekonstrukcji historycznych ukazując dawne sposoby ubierania się, prezentując oryginalną broń lub jej repliki, życie codzienne w minionych epokach, w znakomity sposób przyczyniają się do ukazywania zjawisk i przekazywania ciekawej i atrakcyjnie zaprezentowanej wiedzy. Prezentują w sposób niekonwencjonalny i efektowny wybrane elementy przeszłość.
       Równocześnie jak widać z powyższego bliskie są w swej formie i sposobie prezentacji wybranym metodom aktywizującym proces uczenia się. Podobnie, jak i w wypadku dramy, inscenizacji, czy symulacji podczas prezentacji i pokazów wywołują uczucia i emocje, czym powodują, iż młodzież uczy się poprzez przeżywanie i doświadczenie. Ważnym elementem i postulatem zarazem jest współudział uczniów w prezentowanych i odgrywanych scenach, czy „stop klatkach”. Wszystkie te elementy sprawiają, że powinny na stałe zadomowić się jako element dydaktyki historii i mieć miejsce w szeroko pojętej edukacji historycznej społeczeństwa mającej na celu przybliżenie przeszłości, jak i propagowanie niekonwencjonalnego sposobu spędzania wolnego czasu.